تبلیغات
افسر جوان

افسر جوان
جهاد مجازی در جهان مجازی  
قالب وبلاگ
نویسندگان

  «آزاد اندیشی» و «آزادی اندیشه» دو مفهومی هستند که تحقق جنبش نرم افزاری بدون اعتنا و اتکای به آنها امکانپذیر نخواهد بود. این دو مفهوم هر یک به نوعی دارای صبغه های توامان فردی و اجتماعی هستند، اما به نظر میرسد، «آزاد اندیشی» به عنوان یک خصلت بنیادین در منظومه خصایل خاص انسانی، بیش از بار اجتماعی دارای صبغه و زمینه فردی است و بالعکس، «آزادی اندیشه» علیرغم سویه های فردی بارز، دارای تبار غالبتر اجتماعی و مدنی است. از سویی دیگر می توان وجود مولفه ها و الزامات آزادی اندیشه در هر جامعه را از شروط و مقومات آزاد اندیشی در میان آحاد گوناگون آن جامعه دانست. به این ترتیب ابعاد اجتماعی آزادی اندیشه و الزامات فلسفی، سیاسی و حقوقی آن را می توان به نوعی زیربنای رواج آزاد اندیشی در میان سطوح گوناگون جامعه دانست.

آزاد اندیشی و آزادی اندیشه هر دو در مقوله ای به نام آزادی مشترکند، آزادی نیز به نوبه خود دارای تبار مفهومی و معنایی خطیر و پر مناقشه ای بوده است و به تبع آن این مناقشات و ابهام ها به مفاهیم مرکب از آن نیز سرایت نموده است. بگفته منتسکیو: «هیچ کلمه ای به اندازه کلمه آزادی اذهان را متوجه نساخته و به هیچ کلمه ای معانی مختلف مانند آزادی داده نشده است» (1) در اندیشه غرب كه بیشتر تحت سیطره دیدگاههای منسوب به لیبرالیسم است، آزادی فی نفسه یك هدف و حتی بالاترین هدف است: «آزادی وسیله رسیدن به یك هدف متعالیتر نیست بلكه فی نفسه عالیترین هدف است». (2) و در واقع این واژه معمولا به صورت«آزادی از چیزی» تعریف می‌شود و نه «آزادی برای منظوری»(3) در این دیدگاه: «انسان آزاد كسی است كه اگر میل به انجام كاری داشته باشد و ذكاوت انجام آن را داشته باشد با مانع مواجه نشود.»(4) از سوی دیگر در فرهنگ فارسی، اندیشه به معنای «تلاش ذهنی برای شناخت» به کار رفته است(5). و آزادی اندیشه نیز به معنای «آزادی انسان در به کارگیری روش‏های عقلانی منطقی در جهت کشف حقیقت، بدون آن‏که دیگران، او را به گام برداشتن در راه‏های معیّنی ملزم سازند که به نتایج از پیشْ تعیین شده (درست یا نادرست) بینجامد.» (6).


این نوشتار فرصت و جایگاه مناسبی برای پرداختن به این مفاهیم و مناقشات مربوط به آنها نیست، بلکه هدف ما صرفا طرح موضوعی در این خصوص است تا باب ایده های جدید در مورد جنبش نرم افزاری گشوده شود. در این نوشتار می کوشیم تا برخی محورها و مولفه های مرتبط با آزاد اندیشی و آزادی اندیشه و پیوند آنها با جنبش نرم افزاری را با رجوع و تاکید بیشتر بر منابع اسلامی و مذهبی به اختصار شرح دهیم.

در قرآن کریم به عنوان منبع اصلی دانش و معرفت اسلامی به معنای اعم و اخص آن، شاهد اهتمام به مقوله آزادی انسان به صور مختلف هستیم. به عنوان نمونه به آیات زیر می توان به عنوان گزیده ای از آیات ناظر بر آزادی انسان به خصوص آزادی اندیشه، از دیدگاه قرآن کریم اشاره کرد: «تا آنها که هلاک (و گمراه) می شوند، از روی دلیل روشن باشد و آنها هم که زنده می شوند (و هدایت می یابند) از روی دلیل باشد.» (7). «جز مردان، زنان و کودکان ناتوانی که نمی توانند چاره جویی کنند و راهی را بیابند، امید است که خداوند ایشان را عفو کند، خداوند بسیار بخشاینده و آمرزنده است.»(8) «آیا (بر سلوک پدرانتان رفتار می کنید) هرچند مواجه شوید با آنچه بهتر از چیزی باشد که پدرانتان را بر آن دریافتید؟» (9) «خداوند در برابر مشرکان می فرماید که اگر در ادعای خود راستگو هستید برهان و حجت خود را ارائه کنید.»(10) طبق این آیات، می توان فهمید روش اسلام در دعوت مردم، اقامه برهان و درنتیجه درخواست از مردم به تفکر و اندیشه است. براساس این آیات، انسان باید حیات خود خصوصا زندگی دینی خویش را براساس اندیشه و تفکر بنا نهد و برای عقاید و اعمالش، دلیل و حجت به دست بیاورد و برای سلوک عقیدتی و عملی خود برهان داشته باشد. همچنین براساس آیات 11 بقره، 24 انبیاء و 75 قصص درخواست دلیل و توضیح خواستن، نشانگر اهمیت دادن به تفکر و دعوت به اندیشیدن است. آیه 15 سوره اسراء ، آیه 47 سوره یونس و آیه 24 سوره فاطر که همگی هدف از ارسال پیامبران را انذار و تبشیر و دعوت مردم و اقامه حجت بیان می کنند و همگی بر اهمیت اندیشه و آزادی اندیشه به منظور یافتن حقیقت دلالت می نمایند. آیه 18 سوره زمر ، دلالت می کند که هر چند استماع سخنان و تفکر درباره آنها نیکو و ستوده است اما در مقام عمل و پیروی باید تابع شایسته ترین سخنان شد. درآیات 8سوره روم ، 42 سوره زمر و 624 سوره یونس خداوند به اندیشیدن در مورد آفرینش انسان ، حیات و ممات و حقیقت دنیا سفارش کرده و در آیات 6 سوره فتح ، 12 سوره حجرات و 103 - 105 سوره کهف از گمانه زنی و ظاهربینی نهی کرده است. قرآن کسانی را که از ظنون پیروی می کنند مورد مذمت قرار داده است. خداوند درآیه 36 سوره یونس می فرماید: گمان ، هرگز انسان را از حق بی نیاز نمی سازد بنابراین از دیدگاه قرآن ، آزادی در پیروی از ظنون معنا ندارد زیرا گمان چه بسا انسان را به حق برساند و مایه انحراف از آن گردد. البته محترم نشمردن نتایج ظنی از دیدگاه قرآن در ارتباط با فرد و جامعه متفاوت است. خداوند در آیه 29 سوره انفال می فرماید: «اگر از (مخالفت فرمان) خدا بپرهیزید برای شما وسیله ای برای جدا ساختن حق از باطل قرار می دهد (روشن بینی خاصی که در پرتو آن حق را از باطل خواهید شناخت).تاثیر هواهای نفسانی بر اندیشه ، موجب شده تا قرآن انسان را از پیروی هواها بازدارد و کنترل آنها را توصیه کند. قرآن در آیه 23سوره نجم می فرماید: «آنان (مشرکان) فقط از گمان های بی اساس و هواهای نفسانی پیروی می کنند درحالی که هدایت از سوی پروردگارشان برای آنها آمده است». منطق قرآن، این است که انسان‏ها با درک عمیق و تأمّل کافی، قول احسن (بهترین سخن) را برگزینند و چنین کسانی از بشارت الهی برخوردارند: «مژده ده بندگان مرا: آنان که سخنان را می‏شنوند و از بهترین آنها پیروی می‏کنند، آنان‏اند که خداوند، هدایتشان کرده است و آنان صاحبان خردند»(11) ذات مقدس الهی، نزول قرآن را برای هدف تعقل و تدبر معرفی می‌نماید: «إِنَّا أَنْزَلْناهُ قُرْآناً عَرَبِیًّا لَعَلَّكُمْ تَعْقِلُونَ»(12) و در مقابل افرادی كه تدبر ندارند را توبیخ می‌كند: «افلا یتدبرون القران ام علی قلوب اقفالها» (13) اسلام ، آزادی را والاترین جلوه حرکت مقام انسان و نقطه قوت وامتیاز او می شناسد: «ولقد کرمنا بنی آدم» (14).

از دیدگاه قرآن کریم و در معرفی مقام و منزلت انسان واز وظائف مهم پیامبراین است که بارهای سنگین رااز دوش مردم بردارد و زنجیرهای اسارت و بدبختی انسانها را در هم بشکند: «و یضع عنهم اسرهم والاغلال التی کانت علیهم» (15). امیرمومنان حضرت علی (ع ) نیز به عنوان یکی از مبانی عینی و عملی معارف شیعه در زمینه ازادی بشر می فرمایند:« ولاتكن عبد غیرك و قد جعلك الله حرا » (بنده و برده هیچ كس مباش كه خداوند متعال تو را آزاد آفریده است). (16) كلام دیگر از حضرت امام جعفر صادق (ع ) است كه می فرماید: « ان الحرحر علی جمیع احواله»( آزاده در همه حالات آزاد است.) (17)

امام خمینی (ره) نیز به عنوان بنیانگذار نظام جمهوری اسلامی در دیدگاهی منبعث از احکام و معارف ناب اسلامی اعلام می كنند :«آزادی یك امانت الهی است كه خداوند نصیب ما كرد. »(18) حضرت امام خمینی با تعبیر و عبارت دیگری جایگاه آزادی در فرهنگ و تفكر اسلامی را اینگونه می نمایاند: « یكی از بنیادهای اسلام آزادی است » (19) همچنین در جایی دیگر می گویند: « انحطاط و سقوط بشر به علت سلب آزادی از او و تسلیم در برابر سایر انسانهاست. (20) امام خمینی درباره اهمیت و ضرورت آزادی تفكر و اندیشه چنین نظر می دهند: « آزادی فكر این است كه انسان در فكرش آزاد و بدون این كه متمایل به یك طرف باشد فكر بكند. در مسائل علمی هم همین طور است. مسائل علمی را اگر چنانچه انسان آزاد فكر كند یك طور برداشت می كند اگر چنانچه ذهنش متوجه باشد انگل باشد نسبت به این قضیه یك جور دیگر فكر می كند یك جور دیگر برداشت می كند.» (21) امام خمینی در این باره اینگونه تصریح می نمایند: «در حكومت اسلامی همیشه باید باب اجتهاد باز باشد و طبیعت انقلاب و نظام همواره اقتضا می كند كه نظرات اجتهادی ـ فقهی در زمینه های مختلف ولو مخالف با یكدیگر آزادانه عرضه شود و كسی توان و حق جلوگیری از آن را ندارد.» (22) و نیز اینکه: «با تبادل افكار و اندیشه های سازنده مسیر رقابت ها را از آلودگی و انحراف و افراط و تفریط باید پاك نمود. » (23)

 با رجوع به آثار شهید مطهری به عنوان یکی از متفکرین بزرگ اسلامی و از نظریه پردازان اصلی انقلاب نیز به اندیشه های نابی درباره دیدگاه اسلام نسبت به آزادی بخصوص آزادی تفکر و اندیشه بر می خوریم که به برخی از آنها در اینجا اشاره می کنیم: «محدودیت‏هایی که امروز از نظر اجتماعی به‏وجود آمده در گذشته نبوده است مخصوصاً مسئله آزادی فکری. مقصودم این است که یکی از مواهب برای انسان این است که شرایط برایش فراهم باشد، ولی هیچ چیز برای او تحمیلی نباشد. گاهی فکر هم برای انسانْ تحمیلی است، ذوق هم تحمیلی است، عاطفه هم تحمیلی است و این، مصیبت تمدن جدید است.»(24) «اسلام در حوزه اصول عقاید ـ که وظیفه هر فرد، به دست آوردن عقیده صحیح درباره آنهاست ـ تقلید و تعبّد را کافی نمی‏داند؛ بلکه لازم می‏داند که هر فردی مستقلّاً و آزادانه، درستیِ آن عقاید را به دست آورد» (25) « اسلام، نه تنها آزادی تفکّر را مهم می‏داند و به اندیشیدن، توصیه و تشویق می‏کند و آن را عبادت می‏شمرد، بلکه تفکّر در برخی از مسائل را واجب و لازم می‏داند.» (26) به تعبیر استاد مطهری: «آزادی تفكر ناشی از همان استعداد انسانی بشر است كه می‌تواند در مسائل بیندیشد. این استعداد بشری حتما باید آزاد باشد و تكامل بشر در گرو این آزادی است.»(27) به اعتقاد شهید مطهری: «وجه امتیاز اسلام با مذاهب دیگر مخصوصا مسیحیت همین است كه از نظر اسلام اصول عقاید جز از طریق تفكر و اجتهاد فكری جایز نیست، اما اصول دین مسیحی، ماورای عقل و فكر شناخته شده است» «و اجتهاد، مجتهدان نوعی حریت و آزادی فكری است.» (28) «آزادی اجتماعی، آزادی انسان است از قید و اسارت افراد دیگر; ولی آزادی معنوی... در واقع، آزادی انسان است از قید و اسارت خودش.» (29) به باور استاد مطهری، آزادی تفکر، مقدس ترین استعداد بشر و یکی از واجبات در اسلام است. «تفکر، قوه ایست در انسان، ناشی از عقل داشتن. انسان چون موجود عاقلی است، موجود متفکری هم هست». (30) شهید مطهری معتقد است که فکر و عقل انسان باید آزاد باشد تا با نحله ها و مکاتب گوناگون آشنا شود.«انسان، جاهل به دنیا می آید و وظیفه دارد که عالم بشود. چگونه عالم بشود؟ با فکر...اسلام در مساله تفکر، نه تنها آزادی تفکر داده است بلکه یکی از واجبات در اسلام، تفکر است; یکی از عبادت ها در اسلام، تفکر است. مکرر شنیده اید احادیثی را که به این عبارت است... یک ساعت فکر کردن، از یک سال عبادت کردن، افضل است.» (31) بنابراین، تفکر آزاد، محصول باور به مختار بودن انسان است. «اینکه می گوییم بشر مختار و آزاد است به این معناست که عمل او از خواست و رضایت کامل او و تصویب قوه تمیز او سرچشمه می گیرد و هیچ عاملی او را برخلاف میل و رغبت او وادار نمی کند; نه قضا و قدر و نه عامل دیگر.» (32) «در رژیم جمهوری اسلامی هیچ محدودیتی در افکار وجود ندارد و از به اصطلاح کانالیزه کردن اندیشه ها اثر نخواهد برد همه باید آزاد باشند که حاصل اندیشه ها و تفکرات اصلی خود را عرضه کنند.»(33) شهید مطهری، آنچنان جایگاهی برای آزادی اندیشه قایل است که حتی بقای اسلام را محصول آزادی فکر و اندیشه می داند: «به دلیل همین آزادی ها بود که اسلام توانست باقی بماند. اگر در صدر اسلام در جواب کسی که می گفت من خدا را قبول ندارم. می گفتند بزنید و بکشید، امروز دیگر اسلامی وجود نداشت. اسلام به این دلیل باقی مانده که با شجاعت و صراحت با افکار مختلف مواجه شده است. در آینده هم اسلام فقط و فقط با مواجهه صریح شجاعانه با عقاید و افکار مختلف است که می تواند به حیات خود ادامه دهد و من به جوانان و طرفداران اسلام هشدار می دهم که خیال نکنند راه حفظ معتقدات اسلامی جلوگیری از ابراز عقیده ی دیگران است. از اسلام فقط با یک نیرو می شود پاسداری کرد و آن علم است و آزادی دادن به افکار مخالف و مواجهه صریح و روشن با آن ها.»(34) به نظر شهید مطهری: «اگر به بهانه این که مردم قابل و لایق نیستند و خودشان نمی فهمند آزادی را از آن ها گرفت، این مردم تا ابد بی لیاقت می مانند. مثلاً در انتخاب وکیل اگر بخواهند فردی را که از نظر آن ها شایسته است تحمل کنند این مردم تا قیامت مردمی نخواهند شد که رشد اجتماعی پیدا کنند. رشد مردم به این است که آزادشان بگذاریم ولو در آن آزادی ابتدا اشتباه هم بکنند.»(35) شهید مطهری بین آزادی تفکر و اندیشه و آزادی عقیده تفاوت می گذارد:«در نظام اسلامی عقیده ای آزاد است که مبنایش تفکر باشد، عقایدی که بر مبنای وارثت، تقلیده ای آزاد است که مبنایش تفکر باشد، عقایدی که بر مبنای وارثت، تقلید و از روی جهالت و به دلیل فکر نکردن و تسلیم شدن در مقابل عوامل ضد فکر در ایران پیدا شده است این ها را اسلام به نام آزادی عقیده نمی پذیرد. چنین عقایدی یک سلسله زنجیرهای اعتیادی و عرفی و تقلیدی است که به دست و پای فکر و روح انسان بسته می شود.»(36) با این حال استاد شهید تأکید می کند: «آن چه اسلام از انسان می خواهد، ایمان است و ایمان اجبار بردار نیست.(37) از سوی دیگر آزاد اندیشی و آزادی اندیشه با عنصر مهم و تاثیرگزار دیگری در جنبش نرم افزاری یعنی خلاقیت نیز پیوندی ناگسستنی دارد. در جهان امروز که دانش به مقوله ای عام و جهانشمول و در دسترس همگان بدل شده است آنچه می تواند وجه ممیز افراد و جوامع از لحاظ تولید علم و فناوری های جدید باشد عنصر خلاقیت و نوآوری است. متاسفانه در جامعه ما، على رغم داشتن نیروهاى مستعد و خلاّق، امکان بهره برداری از توان فکری آنها آنچنان که باید و شاید وجود ندارد. علت اصلى این امر را شاید بتوان نامشخص بودن جایگاه خلاقیّت و فقدان بستر رشد آن در جامعه کنونی مادانست. امروزه در جامعه رو به رشد و توسعه یافته توجه به این مسأله نقش حیاتى دارد؛ زیرا براى نایل شدن به پیشرفتهاى اجتماعى، اقتصادى، فرهنگى و آموزشى به افراد مستعد و خلاق نیازمند هستیم.(38)

از سوی دیگر فرهنگ و تمدن انسانی همواره مدیون تفكّر است و این عقیده كه نیروى تفكر انسان است كه او را از سایر موجودات متمایز مى‏كند همواره مطرح بوده است. جان دیویى در كتاب معروف «چگونه فكر كنیم» جریان تفكر را شامل مراحلى مى‏داند كه دو مرحله ابتدایى و انتهایى و پنچ مرحله میانى را در بر مى‏گیرد. مرحله اول یا ابتدایى مرحله شك و ابهام است و آن زمانى است كه انسان با یك موقعیت پیچیده روبه رو شده و درصدد یافتن پاسخى براى مسأله و مشكل ایجاد شده است. مرحله انتهایى زمانى است كه فرد از شك و ابهام در آمده و به نتیجه و جواب دست یافته است. براى رسیدن به این مرحله فرد باید مراحل دیگرى را طى كند و از نگاه دیویى تفكر اساسى واقعى تنها با حل این مراحل ممكن است و آن مراحل عبارت است از: پیشنهاد، تعقّل، فرضیه سازى، استدلال و كاربرد. (39) مشاهده می شود که در تمامی این مراحل نقش خلاقیت و آزاد اندیشی بسیار بارز و برجسته است و اصولا بدون آن امکان تفکر اصیل و منطقی و به تبع آن تولید علم وجود ندارد. به طور کلی عوامل خلاقیت را مى‏توان به دو دسته فردى و محیطی (درونی و بیرونی) تقسیم نمود. تحقیقات نشان داده كه جنبه‌های شخصی و فردی مطلوبی چون ویژگیهای شخصیتی متنوع، خود انگیزی، تونایی‌های شناختی خاص، تمایل به خطر كردن، تخصصی در رشته و تجارب متنوّع در فرآیند خلاّقیت مؤثرند، در نتایج پژوهشی وسیع، بعضی از عوامل محیطی خلاّق به این شرح اولویت بندی شده اند: آزادی، منابع كافی، وقت كافی، جوّ مناسب، طرح تحقیق مناسب و فشار (بعضی از فشارها می‌تواند محرك خلاقیت باشد. (40)

مشاهده می شود که از نظر علمی داشتن محیطی آزاد (از کلیه جهات اندیشه ای و عملی) برای تفکر و اندیشه ورزی عنصری بنیادین و اولیه است. از جهت سلبی، موانع فراوانی آزاد اندیشی و آزادی اندیشه را می توانند مورد تهدید و آسیب قرار داده و به تبع آن روند تولید علم و افزایش و خلاقیت را با مشکل مواجه سازند. یکی از مهترین این موانع بخصوص در جامعه ما آفت مهم «تحجر» است. تحجّر یك ویژگی فرهنگی ـ اجتماعی است كه كم وبیش در اشكال و قالبهای گوناگون شكل می‌گیرد. تعصب‌های جاهلانه تعلقات قبیله‌ای و ملی، عدم درك حقایق و سنت‌های حاكم بر حركت جوامع از جمله عوامل شكل‌گیری و پایداری تحجرند. ولی مهم‌ترین عامل تحجر، عدم تفكیك بین اصول و پایه‌های ثابت و ضروری زندگی بشر با جنبه‌های متغیر و متحول آن است.(41)

مقام معظم رهبری هنگام تبیین نو اندیشی به عنوان یكی از وظایف مهم دانشگاهها، تحجر را ینز به عنوان بلا و مانع بزرگ در مسیر رشد نواندیشی مطرح نمودند: «مسأله تحجّر فقط بلای محیطهای دینی و افكار دین نیست، در همه محیطها تحجّر، ایستایی و پایبند بودن به جزمی گراییهایی كه بر انسان تحمیل شده، بدون این كه منطق درستی به دنبالش باشد، یك بلاست.»(42) از سوی دیگر برخی ویژگیها و مخصایل خاص فرهنگی و اجتماعی دیگر نیز می تواند به عنوان موانع آزاد اندیشی و آزادی اندیشه، بر سر تحقق اهداف جنبش نرم افزاری به عنوان موانعی مهم مورد شناسایی و بررسی قرار گیرند. یکجانبه گری و عدم وجود مدارا و تسامح در محیطهای علمی یکی از مهترین آفاتی است که روند آزاد اندیشی و مقوله آزادی اندیشه را با خطر جدی مواجه می کند. به عنوان یک اصل اثبات شده، علم و دانش در محیطی رشد می کند که امکان بحث آزادانه آرا و نظریات و به یک معنا امکان تضارب آرا به بهترین نحو مهیا باشد. حضرت علی(ع) در این خصوص به نکته ای مهم اشاره می کنند و می فرمایند: «اضربوا بعض الرأی ببعض یتولد منه الصواب، امخضوا مخض السقاء ینتج سدید الآراء.» (43)به معنی آنکه رای و نظر درست تنها از آوردگاه بحث و تضارب آرا حاصل خواهد شد.

با توجه به آنچه ذکر شد تحقق جنبش نرم افزاری به عنوان نیاز اصلی جامعه امروز ما در جهت نیل به توسعه و تکامل، بیش از هر چیز نیازمند ایجاد بسترها و زمینه های مناسب است. یکی از مهمترین این زمینه ها و بسترها، رواج آزاد اندیشی و آزادی اندیشه در جامعه اسلامی به عنوان یک الزام دینی و عقلی است. اهتمام به آزاداندیشی در بعد فردی و بخصوص اجتماعی و مولفه ها و ضابطه های آن و نیز شناسایی موانع و آفات آزاداندیشی می تواند به عنوان یک هدف و راهکار اصولی، زمینه ای برای شکلگیری هر چه منسجمتر جنبش نرم افزاری در جامعه امروز ما باشد. سوق دادن تحقیقات نظری به سوی آزاد اندیشی و تربیت عملی اذهان فردی و اجتماعی( درقالب ساختارهای اجتماعی، سیاسی و فرهنگی) می تواند از جمله وظایف امروز همه ما در قبال رشد و توسعه جنبش نرم افزاری باشد
برچسب ها: آزاداندیشی،
[ چهارشنبه 21 اردیبهشت 1390 ] [ 05:28 ب.ظ ] [ مجاهد ]
.: Weblog Themes By Iran Skin :.

درباره وبلاگ

اهداف وبلاگ :
شناخت محیط سایبری مجازی
ضرورت مواجهه باقدرت نرم ونقش آفرینی مجازی
آشنایی وتعامل با واقعیت موجود در گستره سایت ها
جنگ الکترونیکی روانی و حمله هکرها
جهادمجازی درجهان مجازی
وبلاگ نویسی موثر وارزشی
شبیه سازی وبازی های رایانه ای
تولید محتوا رسانه ای
نقش IT درمواجهه باجنگ نرم
افزایش سواد اطلاعاتی ورسانه
ایجاد قدرت تفکر نقادانه
حضور درمحیط الکترونیکی
آشنایی باابزار مدرن برای کشف ناشناخته های جهان
آمار سایت
بازدیدهای امروز : نفر
بازدیدهای دیروز : نفر
كل بازدیدها : نفر
بازدید این ماه : نفر
بازدید ماه قبل : نفر
تعداد نویسندگان : عدد
كل مطالب : عدد
آخرین بروز رسانی :